დისიდენტური მწერლობა. მოდელი და წინააღმდეგობანი

ანოტაცია

დისიდენტური მწერლობა ლიტერატურული ნარატივის სპეციფიკური ფორმაა, რომელიც გასული საუკუნის 60-70-ინ წლებში ჩაისახა საბჭოთა კავ­შირის, აგრეთვე, ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის სოციალისტური ბა­ნაკის ქვეყნებში. გამომდინარე ამ ქვეყნებში არსებული იდეოლოგიური წნეხი­დან, რაც ზღუდავდა არა მარტო შემოქმედებით თავისუფლებას, არამედ არ­ღვევ­და ადამიანის თავისუფლების ფუნდამენტურ ნორმებს, როგორიცაა სიტყ­­ვისა და აზრის, აგრეთვე, რწმენის თავისუფლება, მწერლებმა, შემოქმედე­ბით ვალდებულებებთან ერთად, რიგი სოციალური ვალდებულებებიც იკის­რეს, რაც უშუალოდ უკავშირდებოდა ადამიანების უფლებების საერთა­შო­რი­სო ნორმების დაცვას. ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებული კონტრი­ბუ­ცია მი­უძღვით: სოციალისტური ბანაკის ქვეყნებში – ვაცლავ ჰაველს, მილან კუნ­დე­რას, ვიტოლდ გომბროვიჩს, ჩესლავ მილოშს, მილოვან ჯილასს, რადო­ვან ზოგოვიჩს, გიორგი მარკოვს, პაულ გომას, და სხვ. საბჭოთა კავშირის ფარ­გლებ­ში – ალექსანდრ სოლჟენიცინს, იული დანიელს, ანდრეი სინიავსკის, ვარ­ლამ შალამოვს, ვლადიმირ ბუკოვსკის (რუსეთის ფედერაცია), ტომას ვან­ცლოვას, ბალის გაიჟაუსკასს, კნუტ სკუენიეკსს, მარტ ნიკლუსს, ენნ ტარტოს (ბლატიისპირა ქვეყნები), პეტრე გრუ­ზინსკის, მერაბ კოსტავას, ზვიად გამსა­ხურ­დიას, იგორ მურადიანს, ანარ რზაევს (კავკასიის რეგიონი), და სხვ.

მიუხედავად იმისა, რომ დისიდენტური მწერლობის ფორმირება კომუ­ნისტური იდეოლოგიის არსებობის გარკვეულ ეტაპს დაუკავშირდა (კერძოდ, ე.წ. „ცივი ომის“ პერიოდს), მისი შემოფარგვლა მხოლოდ სოციალისტური და საბჭოთა ბანაკის ქვეყნებით დღეს უკვე შეუძლებელია, ვინაიდან, დროთა განმავლობაში, მან თავი იჩინა მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონებში, სადაც კი მწერ­ლობა გაბატონებულ იდეოლოგიას დაუპირისპირდა, და ნებისმიერ გე­ოგ­რაფიულ ლოკალში თავისი გადამწყვეტი როლი და ფუნქცია შეასრულა.

დისიდენტური მწერლობის კლასიკური განმარტება, შესაძლოა, ასე ჩამო­ყალიბდეს: დისიდენტური მწერლობა ლიტერატურული ნარატივის სპე­ცი­ფიკური ფორმაა, რომელიც უპირისპირდება გაბატონებულ პოლიტიკურ, სოციალურ და კულტურულ კლიშეებს, რეპრესიულ რეჟიმებსა და საცენ­ზუ­რო ნორმებს; ის წინააღმდეგობის არაძალადობრივი მოდელია, მიმართული ადამიანის უფლებების დაცვისაკენ. დისიდენტური მწერლობა პოლიტიკური რეპრესიების პირობებში ყალიბდება და მიზნად ისახავს რეჟიმთან დაპირის­პირებას და ალტერნატიული სააზროვნო მოდელების ფორმირებას, ყველა შესაძლო სტილისტური ხერხის გამოყენებით. ასევე, განიცდის რა დევნას სახელმწიფო ცენზურის მხრიდან, დისიდენტური მწერლობა იძულებულია გავ­რცელდეს ე.წ. „იატაკქვეშა წესებით“, როგორიცაა – გავრცელება ხელნაწე­რის ან ე.წ. „Самиздат“ – ის, ანუ „თვითგამოცემის“ ფორმით.

დისიდენტურ მწერლობას, ცხადია, ჰქონდა თავისი წანამძღვრები საბ­ჭო­თა კავშირის ქვეყნებში, თუმცა, მისი ფორმირება დაუკავშირდა ნიკიტა ხრუშ­ჩოვის მმართველობის პერიოდს და ერთდროულად წარმოადგენდა მოჩ­ვე­ნებითი პოლიტიკური ლიბერალიზაციის, ე.წ. „დათბობის“ („ოტტეპელი“-ს) და მალევე გაბატონებული პოლიტიკური სტაგნაციის, ე.წ. „უძრაობის“ („ზას­ტოი“-ს) პერიოდების შედეგს.